Các cường quốc nhắm tới công nghệ lượng tử: Việt Nam ở đâu trên bản đồ thế giới?

Không còn là câu chuyện trong phòng thí nghiệm

Tại Hội thảo “Công nghệ lượng tử trong kỷ nguyên mới: Xu hướng quốc tế, cơ hội và yêu cầu đặt ra với Việt Nam” diễn ra ngày 23/6, các nhà khoa học và chuyên gia chính sách đều thống nhất rằng công nghệ lượng tử đã vượt ra khỏi phạm vi nghiên cứu thuần túy.

Phát biểu khai mạc hội thảo, PGS.TS Đoàn Minh Huấn, Uỷ viên Bộ Chính trị, Giám đốc Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh nhận định, công nghệ lượng tử có thể tác động sâu rộng tới mô hình phát triển, năng lực cạnh tranh, chất lượng nguồn nhân lực, khả năng tự chủ và vị thế quốc gia. Theo ông, điều quan trọng hiện nay là nhận diện đúng bản chất, xu thế phát triển cũng như những tác động mà công nghệ chiến lược này có thể tạo ra đối với Việt Nam, đồng thời tránh cả hai thái cực là chậm trễ, thụ động hoặc nóng vội chạy theo phong trào.

“Hội thảo này là diễn đàn trao đổi thẳng thắn, thực chất, có giá trị tham vấn cao, tập trung vào 4 nhóm vấn đề lớn. Thứ nhất, làm rõ các xu hướng phát triển chủ yếu của công nghệ lượng tử trên thế giới và tác động có thể đặt ra đối với Việt Nam. Thứ hai, nhận diện những nền tảng Việt Nam đã có, những điều kiện còn thiếu và các vấn đề cần chủ động lưu ý từ sớm trong phát triển về công nghệ chiến lược này. Thứ ba, xác định cách tiếp cận phù hợp với điều kiện thực tiễn Việt Nam, đồng thời từng bước tạo dựng năng lực tích lũy lâu dài. Thứ tư, những vấn đề đặt ra cho công tác lý luận chính trị và tham mưu chiến lược chính sách nhất là quản trị phát triển công nghệ lượng tử. Đặc biệt là tìm ra các giải pháp đột phá về đầu tư phát triển và ứng dụng cũng như việc bảo đảm an ninh, an toàn, tự chủ chiến lược, bảo đảm cao nhất lợi ích quốc gia dân tộc”, ông Đoàn Minh Huấn nói.

Cũng tại hội thảo, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam Trần Hồng Thái cho rằng công nghệ lượng tử vẫn là lĩnh vực khó, nhiều nội dung trên thế giới đang trong giai đoạn nghiên cứu, thử nghiệm và kiểm chứng.

“Không phải cứ nói đến lượng tử là ngày mai sẽ có ngay sản phẩm, có ngay thị trường hay ứng dụng đại trà”, ông nói.

Tuy nhiên, theo ông Thái, nếu vì khó mà đứng ngoài cuộc, chậm theo dõi và chậm chuẩn bị thì Việt Nam có nguy cơ rơi vào thế bị động khi các tiêu chuẩn, chuỗi cung ứng và thị trường đã được định hình.

Xu thế ứng dụng các nguyên lý lượng tử đang ngày càng rõ nét trong nhiều lĩnh vực như tính toán, truyền thông, bảo mật, cảm biến, đo lường chính xác, vật liệu, quang tử và các công nghệ hỗ trợ khác.

Một trong những vấn đề được đặc biệt lưu ý là an toàn dữ liệu. Các chuyên gia cảnh báo, khi máy tính lượng tử đủ mạnh xuất hiện trong tương lai, nhiều hệ mật mã đang được sử dụng phổ biến hiện nay có thể đối mặt với nguy cơ bị phá vỡ. Dữ liệu được thu thập từ hôm nay hoàn toàn có thể bị lưu trữ và chờ giải mã khi điều kiện kỹ thuật cho phép.

Ngoài ra, công nghệ lượng tử được kỳ vọng tạo ra năng lực mới về mô phỏng, tính toán, cảm biến, vật liệu, phục vụ không chỉ nghiên cứu cơ bản mà còn có thể ứng dụng trong quốc phòng, an ninh, viễn thông, tài chính, y tế, năng lượng, tài nguyên môi trường và công nghiệp công nghệ cao.

Cuộc đua toàn cầu ngày càng khốc liệt

Theo ông Nguyễn Hoàng Dương, Phó ban Khoa học và Công nghệ, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, năm 2025 chứng kiến làn sóng đầu tư mạnh mẽ vào công nghệ lượng tử với tổng cam kết lên tới khoảng 50 tỷ USD trên phạm vi toàn cầu.

Các quốc gia ngày càng nhận thức rõ công nghệ lượng tử không chỉ giúp nâng cao hiệu quả kinh tế mà còn góp phần củng cố chủ quyền số, an ninh quốc gia và tạo ra sức mạnh cạnh tranh mới.

Nếu như giai đoạn 2019-2020 chỉ có khoảng 20 doanh nghiệp khởi nghiệp về lượng tử xuất hiện mỗi năm thì hiện nay con số này đã vượt 100 doanh nghiệp.

Song song với đầu tư, nhiều quốc gia cũng tăng cường kiểm soát xuất khẩu thiết bị, vật liệu và phần mềm liên quan đến lượng tử; mở rộng các mạng lưới đối tác tin cậy và cạnh tranh quyết liệt để thu hút nhân tài.

Hoa Kỳ được đánh giá là quốc gia dẫn đầu với mô hình Nhà nước kiến tạo, doanh nghiệp dẫn dắt. Nước này đã ban hành Đạo luật Sáng kiến lượng tử quốc gia từ năm 2018 và đầu tư khoảng 700 triệu USD mỗi năm thông qua các tổ chức nghiên cứu của Bộ Quốc phòng.

Trung Quốc lựa chọn mô hình Nhà nước dẫn dắt toàn diện, với mức đầu tư hơn 15 tỷ USD, xây dựng mạng truyền thông lượng tử dài hơn 2.000 km giữa Bắc Kinh và Thượng Hải, đồng thời phóng vệ tinh lượng tử đầu tiên.

Liên bang Nga tập trung vào nghiên cứu cơ bản, điều phối thông qua các tập đoàn quốc gia và đầu tư khoảng 800 triệu USD trong 5 năm gần đây, hướng tới những lĩnh vực có lợi thế chiến lược trực tiếp.

Trong khi đó, Liên minh châu Âu đẩy mạnh thương mại hóa kết quả nghiên cứu, còn Nhật Bản và Hàn Quốc phát triển theo hướng điều phối cấp cao, tận dụng lợi thế sẵn có trong lĩnh vực điện tử và bán dẫn.

Từ kinh nghiệm quốc tế, các chuyên gia cho rằng Việt Nam cần sớm xây dựng cơ chế điều phối tổng thể với tầm nhìn dài hạn; ưu tiên đào tạo nhân lực chuyên sâu; đầu tư các phòng thí nghiệm trọng điểm và hạ tầng nghiên cứu dùng chung; đồng thời chủ động tham gia chuỗi giá trị toàn cầu.

Việt Nam đã có quyết tâm chính trị, nhưng vẫn thiếu kiến trúc điều phối quốc gia

Tiến sĩ Nguyễn Quốc Hưng, Viện trưởng Viện Công nghệ Lượng tử (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho biết Việt Nam hiện chưa có chính sách cấp quốc gia cũng như chương trình tổng thể để phát triển công nghệ lượng tử.

Dù vật lý lượng tử đã được giảng dạy từ nhiều năm nay tại các viện nghiên cứu và trường đại học lớn, chương trình đào tạo vẫn chưa được cập nhật theo hướng công nghệ lượng tử hiện đại. Hạ tầng kỹ thuật còn hạn chế, doanh nghiệp gần như chưa tham gia tích cực vào lĩnh vực này.

Theo ông Hưng, sau khi Nghị quyết 57 được ban hành, một số đơn vị chuyên trách bắt đầu hình thành, trong đó có Đại học Quốc gia Hà Nội và một số doanh nghiệp công nghệ.

Tuy nhiên, Việt Nam vẫn thiếu một kiến trúc điều phối cấp quốc gia cùng lộ trình phát triển và cơ chế phân công trách nhiệm rõ ràng. Điều này khiến nguồn lực dễ bị phân tán và các hoạt động nghiên cứu, phát triển vẫn diễn ra song song, chưa tạo được hiệu ứng cộng hưởng.

Bên cạnh đó là hàng loạt điểm nghẽn về năng lực cốt lõi, khoảng cách giữa nghiên cứu và ứng dụng, thiếu hụt nhân lực chuyên sâu, chưa có chương trình đào tạo bài bản và cơ chế quản lý chưa phù hợp với đặc thù của công nghệ có rủi ro cao, chu kỳ đầu tư dài.

Phát biểu tại hội thảo, ông Đinh Văn Trung, Viện trưởng Viện Vật lý, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam nhấn mạnh, phát triển công nghệ lượng tử cần được nhìn nhận là chiến lược quốc gia, không chỉ là vấn đề nghiên cứu khoa học đơn thuần. Việt Nam cần tập trung bảo vệ an ninh thông tin, chủ quyền số, hạ tầng thông tin trọng yếu; đồng thời từng bước tham gia chuỗi giá trị ở các lĩnh vực phù hợp như bảo mật hậu lượng tử, tính toán và mô phỏng lượng tử, cảm biến lượng tử, vật liệu lượng tử và dịch vụ đám mây lượng tử.