Xu hướng tìm kiếm sự sống ngoài Trái Đất đang dịch chuyển

*:not(:last-child)]:dt-mb-6">

Dù chưa có bằng chứng xác thực, xu hướng nghiên cứu mới cho thấy SETI (Tìm kiếm trí thông minh ngoài Trái Đất) đang thay đổi cách tìm kiếm sự sống thông minh ngoài Trái Đất.

Ý tưởng về những cỗ máy tự sao chép lang thang khắp thiên hà từng chủ yếu xuất hiện trong các tác phẩm khoa học viễn tưởng. Tuy nhiên, trong vài năm gần đây, đặc biệt từ 2025 đến nay, giả thuyết này bắt đầu được cộng đồng SETI nhìn nhận nghiêm túc hơn như một hướng nghiên cứu có cơ sở khoa học.

Tìm kiếm những dấu vết công nghệ ngay trong Hệ Mặt Trời

Nghiên cứu mới của Giáo sư Alex Ellery thuộc Carleton University cho rằng các tàu thăm dò tự sao chép từ một nền văn minh ngoài Trái Đất có thể đã từng tiến vào Hệ Mặt Trời và để lại những “dấu vết công nghệ” mà con người chưa nhận ra.

Công trình dựa trên ý tưởng đầu dò Von Neumann, khái niệm do nhà toán học John von Neumann đề xuất từ giữa thế kỷ XX. Theo mô hình này, một cỗ máy có thể tự khai thác tài nguyên ngoài không gian để nhân bản chính nó, sau đó tiếp tục lan rộng từ hệ sao này sang hệ sao khác.

Trong nhiều thập niên, ý tưởng đó bị xem là quá xa vời. Tuy nhiên, sự phát triển nhanh của AI tự trị, robot khai khoáng, công nghệ in 3D và các hệ thống khai thác tài nguyên ngoài không gian đang khiến mô hình tàu tự sao chép trở nên “ít phi lý hơn” trong mắt giới khoa học.

Một số nghiên cứu gần đây thậm chí cho rằng các hệ thống tự động tương lai có thể tự tái tạo phần lớn cấu trúc bằng vật liệu tại chỗ, dù những linh kiện điện tử phức tạp vẫn là rào cản rất lớn.

Điều đáng chú ý là SETI hiện cũng đang thay đổi cách tiếp cận. Trước đây, các chương trình tìm kiếm người ngoài hành tinh chủ yếu tập trung lắng nghe tín hiệu radio từ các hệ sao xa xôi.

Nhưng nhiều nghiên cứu công bố năm 2026 cho thấy “thời tiết không gian” quanh các ngôi sao có thể bóp méo hoặc làm suy giảm tín hiệu điện từ trước khi chúng truyền đi khoảng cách liên sao.

Điều đó khiến giới nghiên cứu bắt đầu quan tâm nhiều hơn đến “technosignature” - tức dấu vết công nghệ mà một nền văn minh tiên tiến có thể để lại, chẳng hạn nguồn nhiệt bất thường, laser công suất lớn, dấu vết công nghiệp trong khí quyển ngoại hành tinh hoặc các đầu dò nhân tạo.

Xu hướng mới này được gọi là “Solar System SETI”, tức tìm kiếm bằng chứng công nghệ ngay trong Hệ Mặt Trời thay vì chỉ quan sát không gian sâu. Theo các mô hình lý thuyết, nếu tồn tại tàu thăm dò ngoài hành tinh, chúng nhiều khả năng sẽ chọn những nơi ổn định và khó bị phát hiện để ẩn náu.

Mặt Trăng được xem là ứng viên hàng đầu vì gần như không có hoạt động địa chất hay khí quyển, cho phép các dấu vết công nghệ tồn tại hàng tỷ năm. Một số nhà nghiên cứu đề xuất tìm kiếm dị thường từ tính, tỷ lệ đồng vị hạt nhân bất thường hoặc các cấu trúc kim loại nằm sâu dưới lớp bụi Mặt Trăng.

Ngoài ra, vành đai Kuiper ở rìa Hệ Mặt Trời cũng được xem là “nơi trú ẩn” lý tưởng. Khu vực này chứa vô số thiên thể băng đá nhưng con người mới khảo sát trực tiếp được số lượng rất nhỏ. Một đầu dò nhỏ nếu tồn tại tại đây gần như có thể “vô hình” trước năng lực quan sát hiện nay.

Bên cạnh đó, các điểm Lagrange (điểm trong không gian giúp vật thể giữ nguyên vị trí tương đối) cũng đang được chú ý như vị trí phù hợp cho các “lurkers”, tức tàu thăm dò âm thầm quan sát Trái Đất trong thời gian dài.

Những phản biện

Dù vậy, giả thuyết tàu tự sao chép vẫn đối mặt với nhiều phản biện lớn. Quan trọng nhất là nghịch lý Fermi: nếu các nền văn minh ngoài hành tinh phổ biến trong vũ trụ, tại sao nhân loại chưa từng nhìn thấy dấu hiệu rõ ràng nào về họ?

Theo mô hình Von Neumann, chỉ cần vài triệu năm - khoảng thời gian rất ngắn trên thang thiên văn - các tàu tự sao chép đã có thể lan rộng khắp dải Ngân Hà. Nếu điều đó đúng, đáng lẽ con người phải phát hiện dấu vết của chúng từ lâu.

Bên cạnh đó, việc chế tạo hệ thống tự trị hoàn toàn ngoài không gian vẫn là thách thức cực lớn. Một tàu thăm dò muốn tự nhân bản phải có khả năng khai khoáng, luyện kim, sản xuất linh kiện, sửa lỗi và duy trì hoạt động qua thời gian cực dài. Chỉ một sai số nhỏ tích lũy qua nhiều thế hệ sao chép cũng có thể khiến toàn bộ hệ thống sụp đổ.

Quan trọng hơn cả, cho đến nay vẫn chưa có bất kỳ bằng chứng xác thực nào về công nghệ ngoài hành tinh trong Hệ Mặt Trời. Ngay cả các chương trình SETI quy mô lớn quét hàng chục nghìn hệ sao cũng chưa phát hiện bất cư tín hiệu nào được xác nhận là của nền văn minh ngoài Trái Đất.

Dẫu vậy, nhiều nhà khoa học cho rằng hướng tiếp cận mới vẫn đáng theo đuổi. Thay vì chỉ “lắng nghe”, SETI hiện bắt đầu mang dáng dấp của một ngành “khảo cổ học vũ trụ”.

Điều đáng chú ý không nằm ở việc giới khoa học tin rằng tàu thăm dò ngoài hành tinh chắc chắn tồn tại, mà ở chỗ cách nhân loại tìm kiếm sự sống thông minh đang thay đổi nhanh chóng.

Có thể, câu trả lời cho câu hỏi liệu chúng ta có đơn độc hay không sẽ không đến từ một tín hiệu radio bí ẩn giữa không gian sâu, mà từ những dấu vết công nghệ lặng lẽ nằm ngay trong Hệ Mặt Trời.