Con đường tăng trưởng không giới hạn

Tôi viết lá thư cho Cathy - Phó Giám đốc Trung tâm Xúc tiến Đầu tư Hồng Kông (Trung Quốc), mời về Đồng bằng sông Cửu Long quê mình. Đơn giản là vì lần gặp ở hội nghị triển lãm quốc tế công nghệ nông nghiệp mới, chúng tôi thống nhất với nhau về hợp tác: một bên có công nghệ, có quy trình, có thị trường toàn cầu, bên còn lại có đất đai cò bay thẳng cánh, nhân lực nhiều khát vọng.

Cú hích từ những người “bán chất xám”

Câu chuyện bắt đầu từ chuyến đi Singapore dự Agri-Food Tech Expo Asia 2025 vừa rồi. Thú thật, cảm giác đầu tiên xâm chiếm khi bước ra khỏi khu triển lãm lộng lẫy ấy là sự choáng ngợp pha lẫn chút tự ái. Ở đó, tôi gặp những người bạn Israel, Hồng Kông (Trung Quốc), Singapore và đủ mọi quốc gia trên thế giới. Họ đến từ những nơi sa mạc khô cằn hoặc những đô thị bê tông “tấc đất, tấc vàng”, hay những nơi mà con người đã tiến về độ tuổi già, rất già. Họ không có phù sa sông Mê Kông, không có những cánh đồng lúa - tôm bạt ngàn như quê tôi.

Nhưng nghịch lý thay, chính họ lại đang đứng trên bục giảng để dạy thế giới về nông nghiệp. Họ không bán gạo, họ bán công nghệ trồng lúa. Họ không bán con cá, họ bán quy trình nuôi, bán nông nghiệp đô thị, bán giải pháp cho an ninh lương thực. Họ dùng “tài nguyên chất xám” để tạo ra giá trị gấp hàng trăm lần sản phẩm thô.

Tôi viết nhiều lá thư, gọi nhiều cuộc điện thoại, để nói rằng mình có những vùng nuôi trồng rộng lớn từ 1 đến 100ha, có mô hình lúa - tôm bền vững và lực lượng lao động địa phương hùng hậu. Nhưng chúng tôi cần các bạn. Cần cái gì? Cần năng lực R&D (nghiên cứu và phát triển), cần tiêu chuẩn toàn cầu mà hệ sinh thái công nghệ mà các bạn đang nắm giữ. Chúng tôi có phần cứng vững chắc là tài nguyên, nhưng thiếu phần mềm là công nghệ lõi để bước ra biển lớn.

Lá thư ấy là một lát cắt trần trụi của thực tế. Doanh nghiệp Việt Nam, suốt bao năm qua, giống như người khổng lồ đứng trên đôi chân đất sét. Chúng ta muốn làm R&D, nhưng vướng đủ thứ: thiếu vốn, thiếu chuyên gia và thiếu một cơ chế bảo vệ rủi ro cho sự sáng tạo.

Tôi đã từng chứng kiến những người bạn làm khoa học phải bỏ cuộc chơi vì cơ chế thanh quyết toán đề tài nghiên cứu bị siết chặt như mua bó rau ngoài chợ. Tôi thấy những doanh nghiệp muốn đổi mới công nghệ nhưng sợ sai quy trình, sợ thanh tra, nên đành quay về con đường cũ: gia công và bán thô. Tư duy quản lý cũ đã vô tình biến các đơn vị khoa học, công nghệ thành những “ốc đảo”, tách biệt hoàn toàn với hơi thở nóng hổi của thị trường.

Khi “chiếc trần” vô hình bị phá bỏ

Nhưng mùa Xuân này, gió đã đổi chiều.

Cầm trên tay dự thảo các văn kiện trình Đại hội Đảng lần thứ XIV, tôi như tìm thấy lời giải cho bài toán hóc búa trong lá thư gửi đối tác ngoại quốc kia. Lần đầu tiên, tư duy về thể chế và động lực tăng trưởng được Đảng xác lập một cách quyết liệt và “không giới hạn” đến thế.

Trước đây, chúng ta thường tư duy cắt khúc, hoặc coi trọng thể chế kinh tế hơn các lĩnh vực khác. Nhưng nay, dự thảo Báo cáo chính trị đã nhấn mạnh quan điểm “đồng bộ thể chế”. Đó là việc “tập trung hoàn thiện toàn diện, đồng bộ thể chế phát triển nhanh, bền vững đất nước, trong đó thể chế chính trị là then chốt, thể chế kinh tế là trọng tâm, các thể chế khác là rất quan trọng”. Điều này có nghĩa là thể chế cho khoa học, công nghệ, giáo dục, y tế phải chạy cùng tốc độ với thể chế kinh tế, phá bỏ tình trạng “hệ thống thể chế phát triển chưa đồng bộ, trở thành điểm nghẽn của điểm nghẽn”.

Đặc biệt, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng đã xác lập rõ ràng mô hình tăng trưởng mới là kinh tế tri thức, kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hòa; lấy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực trọng tâm của phát triển.

Bởi vì đất đai rồi sẽ hết. Dầu mỏ rồi sẽ cạn. Lợi thế nhân công giá rẻ cũng đang mất dần - nguy cơ “tụt hậu, nhất là về công nghệ và rơi vào bẫy thu nhập trung bình” đang hiện hữu. Nếu cứ dựa vào những thứ hữu hạn đó, “trần” tăng trưởng của Việt Nam sẽ sớm đụng kịch kim.

Nhưng tri thức là vô hạn. Sáng tạo là không biên giới. Một quy trình công nghệ sinh học mới áp dụng cho con tôm, con cá, cây lúa, vườn sầu riêng, hay một giải pháp chế biến sâu từ phụ phẩm nông nghiệp có thể gia tăng giá trị gấp hàng chục lần mà không cần mở rộng thêm một mét vuông đất nào.

Trong thư gửi các đối tác, tôi hẹn một cuộc gặp để “mượn sức” công nghệ của họ. Đó là bước đi cần thiết của ngày hôm nay. Nhưng sâu thẳm trong lòng một người con đất Việt, tôi mơ đến ngày chúng ta không cần phải đi mượn nữa.

Chuyến chuyên cơ và vòng chung kết giải thưởng Euréka

Ông Nguyễn Ngọc Huân, Chủ tịch Hội Công nghệ Y sinh Việt Nam gọi, bảo “thu xếp gặp một nhà đầu tư rất lớn, đi bằng chuyên cơ sang, để bàn việc mở rộng các khóa đào tạo nhân sự trẻ ngành bán dẫn và AI. Họ đã nghiên cứu xong hết các định hướng mới rồi, nên rất quyết tâm tham gia câu chuyện Việt Nam là một trung tâm nhân tài công nghệ quốc tế”. Hoá ra, ngoài kia, thế giới họ cũng đọc kỹ các dự thảo văn kiện Đại hội Đảng lần thứ XIV như chúng ta.

Tôi đang lụi cụi ngồi nghiên cứu về cái tập đoàn đa quốc gia muốn trở thành nhà đầu tư sớm để tận dụng sự chuyển dịch quan trọng này của đất nước thì nhận được bộ hồ sơ của các giải pháp bài dự thi vòng chung kết Giải thưởng Sinh viên nghiên cứu khoa học Euréka lần thứ 27 năm 2025. Ồ! Quả là một sự trùng hợp đầy ý nghĩa – tôi bỗng nhiên được trao cho vốn liếng mạnh mẽ cho cuộc đàm phán sắp tới.

Các chàng trai, cô gái tuổi đôi mươi đã thể hiện năng lực đa dạng và cập nhật sâu sắc theo xu hướng toàn cầu và các yêu cầu đổi mới giáo dục tại Việt Nam.

Chủ đề nổi bật nhất là sự giao thoa giữa giáo dục, công nghệ và ứng dụng trí tuệ nhân tạo. Các đề tài tập trung giải quyết các vấn đề thực tiễn bằng công nghệ, từ việc xây dựng chatbot AI hỗ trợ giải quyết tình huống lâm sàng trong giáo dục y khoa, đến việc thiết kế các bài tập phát triển năng lực số cho học sinh và các công trình mang tính nhân văn như sử dụng AI cho giáo dục đặc biệt…

Tôi mơ đến ngày những phòng lab tại TP Hồ Chí Minh, Hà Nội sáng đèn không phải để gia công phần mềm, mà để giải những bài toán hóc búa của nông nghiệp, y tế nước nhà. Tôi mơ đến ngày doanh nghiệp Việt Nam, với vai trò trung tâm của hệ thống đổi mới sáng tạo quốc gia, sẽ tự tin xuất khẩu những sản phẩm hàm lượng công nghệ cao.

Đảng đã mở đường bằng những quyết sách chiến lược mang tính cách mạng. Thể chế đang được đồng bộ để cởi trói cho sức sáng tạo. Vấn đề còn lại là hành động của chúng ta!

Tết này, bên chén trà đầu xuân, thay vì chỉ nói chuyện đất cát, chứng khoán, có lẽ chúng ta nên nói nhiều hơn về công nghệ, về những ý tưởng mới. Bởi vì đó chính là diện mạo mới của đất nước: Một Việt Nam không chỉ cần cù “chân lấm tay bùn”, mà còn là một Việt Nam của trí tuệ, bản lĩnh và khát vọng vươn tới những tầng cao không giới hạn.

Mùa xuân thực sự đang về, không chỉ trên những cành đào, mà trong chính tư duy đổi mới của cả một dân tộc.

Bung Trần