Có lẽ cách đây chỉ dăm năm, chẳng ai ngờ rằng việc trả tiền khi mua bán qua chiếc điện thoại lại trở nên phổ dụng và dễ dàng đến thế. Từ cốc trà đá vỉa hè, mớ rau ở chợ, chiếc bàn chải ở tiệm tạp hóa đến những chiếc Tivi, tủ lạnh đắt tiền; từ em học sinh phổ thông đến bà cụ 80 tuổi, từ dân văn phòng đến người nông dân, không chỉ ở thành thị mà ở cả nông thôn và miền núi; không chỉ ở Việt Nam mà sang cả Thái Lan, Lào, Trung Quốc, đâu đâu cũng dễ dàng và tiện lợi.
Ảnh: Hoàng Hà Chưa hết, chỉ cần chiếc điện thoại, ra đường, đi máy bay, lái xe chẳng cần mang theo căn cước công dân, giấy phép lái xe, có thể đăng ký dịch vụ công, dịch vụ khám chữa bệnh, gọi xe công nghệ, gọi đồ ăn, tra cứu đường đi, mua bán online, chụp ảnh, quay video, xem bóng đá, xem phim, nghe nhạc, tham gia mạng xã hội và nhiều dịch vụ khác. Tất cả đều được gói gọn trong chiếc điện thoại thông minh mà hầu như người dân Việt Nam nào cũng sở hữu ít nhất một chiếc.
Những điều tuyệt vời kể trên đã đưa những tiện ích mà người dân Việt Nam được hưởng gần ngang bằng với người dân các nước tiên tiến. Đó là nhờ sự phát triển nhanh chóng của xã hội số, kinh tế số, Chính phủ số dựa trên nền tảng hạ tầng số hiện đại, tiên tiến mà Việt Nam đã nỗ lực phát triển mạnh mẽ và đồng bộ trong nhiều năm qua.
Tuy nhiên, những tiện ích kể trên mới chỉ là một phần nhỏ mà công nghệ số có thể cung cấp cho con người, còn rất nhiều thứ khác vẫn chưa được khai thác. Chính vì thế, Việt Nam cần xây dựng con đường phát triển một xã hội số mang lại tiện ích tối ưu và toàn diện nhất cho người dân.
Để xây dựng một xã hội số đúng nghĩa, cần phải có sự phát triển đồng bộ và vững chắc ba trụ cột: hạ tầng số, kinh tế số và Chính phủ số. Đây chính là nền tảng để Việt Nam trở thành quốc gia số hiện đại và thông minh, là chìa khóa để nâng cao năng suất lao động, thoát khỏi bẫy thu nhập trung bình và duy trì sự tăng trưởng bền vững. Việc xây dựng xã hội số với ba trụ cột là chiến lược quốc gia, cần có sự tham gia đồng bộ của cả Chính phủ lẫn doanh nghiệp.
Chính phủ tạo nền tảng
Việc đầu tiên là hoàn thiện thể chế và môi trường pháp lý của Chính phủ số và kinh tế số, trọng tâm là xây dựng, hoàn thiện hành lang pháp lý và xây dựng kiến trúc chính phủ số, xây dựng cơ chế thử nghiệm (sandbox) và bảo vệ dữ liệu cá nhân, quyền riêng tư. Cần ban hành hoặc sửa đổi các văn bản quy phạm pháp luật để công nhận giá trị pháp lý của hồ sơ, văn bản, giao dịch điện tử. Bên cạnh đó, cần thiết lập mô hình tổng thể, tiêu chuẩn kỹ thuật chung, đảm bảo sự liên thông, đồng bộ giữa các hệ thống thông tin từ trung ương đến địa phương. Cơ chế sandbox pháp lý cần được áp dụng cho các mô hình kinh doanh mới, công nghệ mới (Fintech, Edtech,...) để khuyến khích đổi mới sáng tạo. Các quy định về bảo vệ dữ liệu cũng cần được ban hành và thực thi nghiêm, chống độc quyền trong môi trường số. Một điều quan trọng nữa là đảm bảo sự đồng bộ giữa môi trường số và môi trường thực để việc đăng ký, cấp phép kinh doanh trở nên nhanh chóng và minh bạch hơn.
Để tạo ra sự phát triển đột phá về xã hội số, cần có chính sách ưu đãi thuế, đất đai và vốn đầu tư cho các doanh nghiệp công nghệ, đặc biệt là các lĩnh vực mũi nhọn như trí tuệ nhân tạo AI, IoT và Blockchain.
Việc thứ hai cần làm là phát triển hạ tầng và nền tảng công nghệ cho chính phủ số và kinh tế số, trọng tâm là xây dựng nền tảng số dùng chung, phát triển các hệ thống cơ sở dữ liệu (CSDL) quốc gia, đảm bảo an toàn, an ninh mạng, xây dựng hạ tầng kết nối, nền tảng dữ liệu và thúc đẩy điện toán đám mây.
Các công việc cần triển khai bao gồm: (1) Các nền tảng dùng chung toàn quốc như nền tảng tích hợp, chia sẻ dữ liệu quốc gia, hệ thống xác thực và định danh điện tử, trục liên thông văn bản quốc gia (VNeID); (2) Xây dựng, hoàn thiện và kết nối các CSDL quốc gia về dân cư, đất đai, tài chính, doanh nghiệp, y tế; (3) Mô hình bảo vệ 4 lớp, tăng cường năng lực ứng cứu sự cố và bảo vệ các hệ thống thông tin quan trọng; (4) Phủ sóng mạng 5G (6G) và cáp quang, đến tận nông thôn, miền núi, vùng sâu, vùng xa; (5) Các nền tảng dữ liệu mở (Open Data) và cơ chế chia sẻ dữ liệu an toàn; (6) Xây dựng các trung tâm dữ liệu an toàn.
Việc thứ ba là đào tạo và phát triển nguồn nhân lực số, trọng tâm là đưa kỹ năng số vào giáo dục và thu hút nhân tài trong lĩnh vực công nghệ số.
Việc thứ tư là cung cấp dịch vụ công trực tuyến cấp độ 4, trọng tâm là tập trung hóa dịch vụ công, tích hợp và cắt giảm thủ tục hành chính; triển khai dịch vụ công theo hướng “lấy người dùng làm trung tâm” và thực hiện không giấy tờ.
Doanh nghiệp là động lực
Đầu tiên, cần đẩy mạnh chuyển đổi số nội bộ để nâng cao năng lực cạnh tranh, tăng năng suất lao động và tạo ra sản phẩm, dịch vụ mới, trọng tâm là tư duy lãnh đạo số và đầu tư cho chuyển đổi số; số hóa quy trình để tối ưu hóa vận hành, tăng năng suất và giảm chi phí; văn hóa dựa trên dữ liệu, tích cực sử dụng các dịch vụ công trực tuyến, nền tảng CSDL quốc gia.
Công việc trung tâm của doanh nghiệp là phát triển sản phẩm và dịch vụ số thương hiệu Việt, trọng tâm là đầu tư vào nghiên cứu và phát triển (R&D) để tạo ra các sản phẩm công nghệ lõi có tính cạnh tranh cao, phát triển các nền tảng số dùng chung cho từng ngành kinh tế để giải quyết các vấn đề lớn của quốc gia, đưa công nghệ, giải pháp số của Việt Nam ra chinh phục thị trường quốc tế.
Tiếp theo, cần tham gia tích cực trong việc triển khai các dự án chính phủ số quốc gia, bao gồm cả phương thức hợp tác công tư (PPP), phối hợp chặt chẽ trong việc triển khai các dự án số quốc gia; phối hợp xây dựng hệ sinh thái mở, trong đó các doanh nghiệp lớn cần mở nền tảng của mình để tạo điều kiện cho các doanh nghiệp khởi nghiệp phát triển các giải pháp công nghệ mới, sáng tạo.
“Làm cho cuộc sống dễ dàng hơn”
Năm 2019, trong chuyến đi Singapore, tôi đã trực tiếp trải nghiệm việc hoàn thuế tại sân bay Changi hoàn toàn tự động, vô cùng tiện lợi và nhanh chóng. Sau khi xuất cảnh vào bên trong sân bay, tôi đến quầy hoàn thuế tự động, lần lượt đưa từng hoá đơn mua hàng hóa qua cửa quét, máy tự tính số tiền được hoàn thuế. Khi kết thúc, máy hỏi tôi muốn lấy tiền mặt hay nhận trả tiền vào thẻ tín dụng. Nếu nhận tiền mặt thì máy in ra tờ giấy, mình mang sang quầy trả tiền mặt ngay bên cạnh, nhân viên sẽ trả. Còn không, cứ việc lên máy bay, tiền sẽ tự động trả vào tài khoản cá nhân.
Ví dụ về quy trình hoàn thuế tự động tại Changi vừa nhanh chóng, hiệu quả và linh hoạt đã minh chứng cho nguyên tắc cốt lõi trong chiến lược xã hội số của Singapore: “Lấy người dùng làm trung tâm” ở mức rất cao, không chỉ cung cấp dịch vụ công mức độ 4 cho công dân Singapore mà còn mở rộng cho cả du khách quốc tế. Tinh tế đến mức đáp ứng cả nhu cầu của du khách muốn dùng tiền mặt để mua hàng hóa miễn thuế tại sân bay và cả du khách không muốn mang tiền mặt về Việt Nam. Ví dụ này còn cho thấy, chuyển đổi số thành công không chỉ là về công nghệ, mà còn là về việc “làm cho cuộc sống dễ dàng hơn” cho mọi đối tượng.
Chìa khóa để xây dựng một xã hội số tiên tiến, hiện đại và bền vững tại Việt Nam là sự kết nối, đồng bộ và lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm, trong đó Chính phủ tạo nền tảng, doanh nghiệp là động lực và người dân tham gia tích cực và là đối tượng thụ hưởng.