Dù sống và làm việc tại Mỹ, GS Ngô Bảo Châu - nhà Toán học Việt Nam đầu tiên giành huy chương Fields, giải thưởng Toán học cao quý nhất thế giới - dành nhiều tâm huyết cho sự phát triển của toán học nói riêng và khoa học nói chung tại Việt Nam. 15 năm qua, ngoài đảm nhiệm vị trí Giám đốc khoa học Viện Nghiên cứu cao cấp về Toán (VIASM), ông tham gia, chủ trì nhiều hội thảo học thuật, xuất bản sách, và đóng góp ý kiến cho các chủ trương, chính sách phát triển khoa học trong nước.
Trong bối cảnh Việt Nam xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo là động lực chủ yếu của mô hình phát triển mới, GS Ngô Bảo Châu chia sẻ với VnExpress về các kế hoạch ấp ủ trong tương lai, kinh nghiệm thu hút nhân tài, và mong muốn xây dựng một nền khoa học tầm vóc quốc tế bắt đầu từ đào tạo nghiên cứu sinh trong nước.
Nuôi dưỡng "tế bào gốc" cho nền khoa học
- Sau khi giành giải thưởng Fields năm 2010, GS được Chính phủ mời về làm Giám đốc khoa học của Viện nghiên cứu cao cấp về Toán (VIASM), chung tay cùng các nhà khoa học trong nước phát triển nền toán học. Sau 15 năm, ông đánh giá liệu VIASM đã có thể so sánh với một khoa toán mạnh của trường đại học lớn trên thế giới?
- Viện không được thiết kế để tạo ra một khoa toán mạnh, cũng không có kinh phí cho đội ngũ cơ hữu. Mục đích ban đầu khi thành lập VIASM là hỗ trợ các nhà khoa học trong nước và từ đó sẽ tạo ra nhiều khoa Toán mạnh.
Trải qua hơn 15 năm, tôi nghĩ ít nhất giấc mơ của thế hệ đầu tiên xây dựng Viện đã thành hiện thực. Mức độ đầu tư của Nhà nước cho Viện còn khá khiêm tốn, nhưng nhờ cơ chế thông thoáng hơn so với các cơ sở hàn lâm ở Việt Nam, VIASM đã có một số dấu ấn nhất định, được cộng đồng khoa học quốc tế biết đến.
Đa số các nhà khoa học trong trường đại học ở Việt Nam rất thiếu thốn về cơ sở vật chất, không có hỗ trợ cho nghiên cứu sinh, không có khả năng, kinh phí mời các nhà khoa học quốc tế về cộng tác. Trong 15 năm qua, Viện đã hỗ trợ kết nối các giáo sư quốc tế đến Việt Nam, tạo ra điểm gặp gỡ học thuật cho giới toán học trong và ngoài nước.
Điều quan trọng là VIASM đã tạo dựng được uy tín cao trong cộng đồng nhà khoa học châu Á và thế giới. Viện cũng xây dựng mạng lưới học giả hội tụ (VIASM Convergence Fellows Program), tức các nhà khoa học thành danh ở nước ngoài về Việt Nam làm việc, với vị trí đồng cơ hữu trong một số tháng nhất định và liên tục nhiều năm. Năm 2026 cũng sẽ có 6-7 học giả hội tụ như thế.
Tuy nhiên, đã đến lúc VIASM cần được đầu tư mạnh mẽ hơn, và xây dựng một hướng đi mới để bứt phá. Tôi cũng không thể đảm nhiệm công việc Giám đốc Khoa học của Viện suốt đời, sẽ có lúc cần chuyển giao cho những người trẻ tiếp quản. Thế nên, 2-3 năm nay, tôi và Ban Giám đốc của Viện tích cực chuẩn bị cho thế hệ kế cận, chủ động mời họ tham gia các công việc của Viện.
- Sau nhiều năm làm việc ở Pháp, rồi sang Mỹ, và gần đây có thông tin cho rằng GS sẽ trở về châu Á để bắt đầu sự nghiệp mới. Kế hoạch của ông thế nào?
- Với tôi, cuộc sống giống như một vòng tròn nhưng không quay lại chỗ cũ sau mỗi vòng quay. 18 năm đầu tôi sinh ra và trưởng thành ở Việt Nam, rồi sang Pháp học và làm việc 18 năm, qua Mỹ cũng đã 18 năm, tới giờ trên con đường trở lại châu Á. Trước đây, tôi không có ý định rời Mỹ dù nhận nhiều lời mời, nhưng một năm qua, tôi bắt đầu thay đổi ý định. Tôi sẽ chính thức bắt đầu công việc ở Đại học Hong Kong từ tháng 6/2026.
Lý do đầu tiên là bố mẹ tôi cũng lớn tuổi nên tôi muốn chuyển về gần Việt Nam hơn. Thêm nữa, nhiều năm qua, một việc tôi rất muốn làm, song chưa thể thực hiện vì thiếu thời gian, cơ hội, đó là trực tiếp đào tạo học sinh, sinh viên trong nước.
Ở Mỹ, mỗi năm tôi về Việt Nam nhiều lắm được hai lần, dịp hè khoảng 2-3 tháng, còn mùa đông xuân thì 2-3 tuần. Trong khi, tôi vẫn đảm trách vị trí Giám đốc Khoa học của VIASM, nên khi về nước thường phải xử lý cả các công việc liên quan đến quản lý, rất mất thời gian.
Nếu ở Hong Kong, 1-2 tuần tôi có thể bay về nước một lần. Tôi dự định trực tiếp đào tạo cho học sinh, sinh viên và các nghiên cứu sinh Việt Nam - điều tôi luôn ấp ủ. Ngoài ra, tôi cũng kỳ vọng xây dựng một mạng lưới nghiên cứu Toán ở châu Á, tập hợp các nhà khoa học trong khu vực. Về Hong Kong, tôi có thể hiện thực hóa ước muốn này.
- Một nền khoa học mạnh phải đào tạo được những người giỏi, tầm cỡ thế giới. Toán học Việt Nam nhiều năm qua chủ yếu dừng ở mức độ tôn vinh các học sinh đoạt giải Toán quốc tế, còn đội ngũ nghiên cứu tên tuổi khá ít ỏi. Theo GS, làm sao để khắc phục tình trạng này?
- Tôi nghĩ nhiều nhà quản lý cho rằng trong đào tạo cần phải có tự chủ, phải có hạch toán thu chi. Vì thế, các nghiên cứu sinh được nhìn nhận như một nguồn thu tài chính, phải trả học phí. Tư duy đó rất thô sơ.
Trên thế giới, doanh thu của các trường đại học đến từ đào tạo sinh viên, thạc sĩ, nghiên cứu và các khoản tài trợ. Còn nghiên cứu sinh là nơi cần đầu tư, vì đó là những người đang học cách tạo ra tri thức. Đây là công đoạn có thể so sánh với tế bào gốc trong phát triển khoa học, xứng đáng được đầu tư.
Cách đây hơn 5 năm, khi xây dựng Chương trình trọng điểm quốc gia phát triển Toán học giai đoạn 2021-2030, chúng tôi đã đề nghị Nhà nước có học bổng cho nghiên cứu sinh, nhưng đề nghị này đã bị bác do Nghị định về học bổng không có đối tượng sau đại học.
Vì vậy, tôi rất mừng khi Nghị quyết 57 (về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia) đề cập đến sự cần thiết có cơ chế, chính sách hấp dẫn thu hút học sinh, sinh viên giỏi trong các lĩnh vực then chốt, nhất là ở trình độ sau đại học. Mới đây, tôi được biết đã có chủ trương miễn học phí và cấp học bổng ngay từ năm nay cho nghiên cứu sinh tại một số đại học trọng điểm (Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Quốc gia TP HCM, Đại học Đà Nẵng, và Đại học Bách Khoa Hà Nội - PV). Đây là một hướng đi hoàn toàn đúng, nhưng giá mà điều này được thực hiện từ 5 năm trước!
Tôi hy vọng ngay trong năm 2026, chương trình đào tạo tiến sĩ Toán học xuất sắc phối hợp giữa VIASM và Đại học Quốc gia Hà Nội sẽ được thông báo và chính thức tuyển sinh. Chương trình đặt mục tiêu đào tạo những tiến sĩ có trình độ tương đương các trường, viện tiên tiến trên thế giới, với sự tham gia của các nhà toán học hàng đầu Việt Nam ở trong và ngoài nước.
Tuyển người giỏi phải chủ động
- Nhiều năm qua, Trung Quốc đã thực hiện quyết liệt chương trình thu hút nhân tài từ các nước trên thế giới với sự trở về của hàng loạt học giả nổi tiếng. Không chỉ trải thảm đỏ mời gọi nhà khoa học xuất thân từ Trung Quốc, họ còn tích cực chiêu mộ các giáo sư quốc tế tiếng tăm. Theo ông, điều gì giúp Trung Quốc thành công trong thu hút nhân tài?
- Những năm qua, Trung Quốc đầu tư rất lớn vào khoa học công nghệ, nhất là các ngành mũi nhọn như trí tuệ nhân tạo (AI). Trong cuộc trò chuyện tình cờ giữa tôi với một giáo sư người Pháp từ năm 2018, ông cho biết toàn bộ đầu tư của Pháp về AI mấy năm qua chỉ bằng mức đầu tư của một thành phố Trung Quốc trong một năm. Không chỉ Nhà nước, các công ty tư nhân Trung Quốc và nhiều quốc gia khác cũng đầu tư thành lập các viện nghiên cứu về Toán.
Trong khoa học cơ bản, hơn 15 năm nay, Trung Quốc đã chuẩn bị rất bài bản để tích cực thu hút nhà khoa học tên tuổi khắp thế giới. Ví dụ như kế hoạch Ngàn người tài (Thousand Talents Plan - TTP) được khởi xướng từ năm 2008 nhằm chiêu mộ những bộ óc thông minh đang học tập hoặc làm việc tại nước ngoài.
Ban đầu, việc này khá khó khăn vì không phải ai cũng hào hứng, nhất là các nhà khoa học trẻ. Bởi khi đã thành danh ở quốc tế, họ vẫn cần môi trường nghiên cứu lớn như Mỹ để phát triển. Nhưng dần dần, kế hoạch đã thành công rực rỡ.
Bên cạnh việc đưa ra những lợi ích vật chất như lương bổng, tài trợ để thực hiện nghiên cứu, xây dựng các trung tâm khoa học, tôi nhận thấy sự quyết tâm của lãnh đạo từng trường đại học. Với họ, việc chiêu mộ thành công một nhân tài là thành tích lớn của trường và dành nhiều thời gian, trực tiếp tham gia công việc này. Họ không chờ các nhân tài tự ứng cử.
Nhiệm vụ tìm kiếm nhân tài được giao cho hiệu trưởng, và họ hiểu rõ rằng chỉ có thu hút được những người giỏi thì mới có thể xây dựng đội ngũ khoa học chất lượng. Các nhà khoa học hàng đầu được mời về sẽ trở thành thỏi nam châm để thu hút những tên tuổi lớn khác.
Giờ đây, ở những trường lớn như Đại học Thanh Hoa, Đại học Bắc Kinh, đội ngũ nhà nghiên cứu trẻ không thua kém gì các đại học lớn nhất Mỹ, với số lượng áp đảo hơn. Nghiên cứu khoa học về Toán của Trung Quốc thay đổi rõ rệt trong 5 năm gần đây. Và quan trọng, kế hoạch thu hút nhân tài của họ chưa dừng lại, mà ngày càng quyết liệt hơn.
- Từ kinh nghiệm cá nhân, theo ông làm thế nào thu hút người tài?
- Tôi giữ vị trí Trưởng khoa Toán ở Đại học Chicago (Mỹ) gần ba năm nay, vì thế cũng đúc rút thêm nhiều kinh nghiệm trong việc tuyển mộ người tài.
Để tuyển được một nhà khoa học giỏi rất khó vì tỷ lệ cạnh tranh rất cao. Họ luôn có sẵn 3 - 4 trường đại học lớn mời chào. Mỗi trường có một gói đề xuất khác nhau về tài chính, bao gồm lương và quỹ hoạt động khoa học, họ được toàn quyền sử dụng, không phải hỏi ý kiến. Đó là lợi ích về vật chất, bắt buộc phải cạnh tranh.
Khi các quyền lợi vật chất là như nhau, thì người ta sẽ xét những yếu tố khác quan trọng không kém, như cơ hội phát triển khoa học, có nghiên cứu sinh giỏi, có sinh viên giỏi. Ở Đại học Chicago, chúng tôi có không khí khoa học sôi nổi, thường mời các nhà khoa học hàng đầu đến trao đổi. Bên cạnh chỗ dựa tài chính vững chắc, điểm khác biệt là tạo được môi trường mà ở đó nhà khoa học được thực hiện đúng thiên chức của mình, đó là tìm ra tri thức mới và đào tạo các nhà khoa học tương lai.
Khi lựa chọn về Hong Kong, dù hiểu rằng môi trường khoa học chưa bằng các đại học lớn ở Mỹ, nhưng tôi chấp nhận đánh đổi. Tôi nghĩ ở tuổi mình thì phải tự tạo ra không khí đó, chứ không chỉ thụ hưởng.
- Không chỉ muốn thu hút nhân tài, Việt Nam cũng mong muốn có các nghiên cứu khoa học tầm cỡ thế giới. Theo ông, Việt Nam cần làm gì để đạt mục tiêu này?
- Về cơ bản, cách đánh giá chất lượng công trình khoa học hiện nay tại Việt Nam chủ yếu dựa vào các chỉ số như số lượng công bố nằm trong một bảng xếp hạng quốc tế. Những chỉ số đó chỉ cho phép đánh giá xem mình ở vị trí trên trung bình hay không. Vì thế, nếu chúng ta theo đuổi các chỉ số này, sẽ không bao giờ vươn lên vị trí dẫn đầu.
Tôi nghĩ không nên đặt trọng tâm vào các con số, mà phải thay bằng các cách thức khác, thực ra lại dễ kiểm chứng hơn.
Nếu muốn đánh giá một nền khoa học có đủ tầm quốc tế, chúng ta hãy xem những nghiên cứu sinh mà họ đào tạo có đủ khả năng cạnh tranh quốc tế hay không.
Với đội ngũ giảng viên, hiện nhiều trường còn chưa đủ giáo sư cơ hữu. Do đó, chúng ta nên xây dựng cơ chế bán thời gian, đưa nhà khoa học nước ngoài về nước. Điểm mấu chốt là phải đào tạo ở Việt Nam, chứ không chỉ gửi ra nước ngoài. Chúng ta cần xây dựng nội lực từ trong nước.
Đại học muốn có nghiên cứu sinh giỏi cần đầu vào là sinh viên giỏi, và để có sinh viên giỏi cần chuẩn bị từ lớp dưới. Lứa học sinh chuyên toán có rất nhiều em giỏi, năng lực giải toán ấn tượng, nhưng đa số không được tiếp xúc với toán cao cấp hay nghiên cứu về toán. Do đó, thời gian tới, tôi muốn tổ chức các khóa học/seminar định kỳ, mục tiêu để các em sinh viên, học sinh làm quen với nghiên cứu toán cơ bản. Đó chính là nhóm nghiên cứu sinh tương lai sau này.
- Việt Nam đặt mục tiêu trở thành cường quốc khoa học công nghệ, nhất là về trí tuệ nhân tạo (AI). Tổng Bí thư Tô Lâm cũng từng nhấn mạnh phải quan tâm đến khoa học cơ bản, và đặc biệt là toán học lý thuyết thì mới có được AI, công nghệ sinh học, lượng tử... Theo Giáo sư, toán học có thể đóng góp vào mục tiêu này thế nào?
- Bối cảnh hiện nay chứng kiến sự trỗi dậy mạnh mẽ của AI. Các trường đại học trên thế giới đều có sự chuyển dịch mạnh mẽ. Mức độ đầu tư vào AI ngày càng khủng khiếp. Dẫu phát triển nhanh chóng, nó vẫn còn rất nhiều ẩn số, nhất là độ tin cậy.
Các công ty AI hiện đang đầu tư vào toán học với chi phí khổng lồ. Hiệu quả được đánh giá thông qua việc AI có thể giải toán được hay không. Việc tạo ra các thuật toán để giải quyết các bài toán mở là thước đo rất quan trọng để xác định mức độ tinh xảo, rủi ro, khả năng suy luận của AI.
Tôi nghĩ rằng, với sự phát triển của AI như bây giờ, nếu không đầu tư mạnh mẽ vào các môn khoa học về toán (Mathematical Sciences) chắc chắn chúng ta sẽ bị tụt hậu. Đó là vấn đề cấp thiết cho tương lai của bất kỳ nước nào, không chỉ riêng Việt Nam.
Với Việt Nam, tôi thấy sự chuyển mình rất mạnh mẽ những năm gần đây. Đặc biệt, giới khoa học rất phấn khởi với Nghị quyết 57. Bản thân tôi cũng rất vui và cho rằng đây là hướng đi đúng đắn và chúng ta không có lựa chọn nào khác. Tôi hy vọng rằng những chính sách này sẽ sớm được triển khai, hiện thực hóa.
Thành Nam - Mây Trinh - Lộc Chung