Nghiên cứu về tinh tinh hé lộ lý do thanh thiếu niên yêu thích mạo hiểm

Hành vi mạo hiểm từ lâu đã được xem là đặc trưng nổi bật của tuổi thiếu niên, với tỷ lệ tử vong do tai nạn ở thanh thiếu niên cao hơn đáng kể so với trẻ nhỏ tại nhiều quốc gia, bao gồm Mỹ. Điều này đã thúc đẩy các nhà khoa học tìm hiểu nguyên nhân sâu xa khiến con người trở nên liều lĩnh hơn khi bước vào giai đoạn dậy thì.

Một nghiên cứu mới dựa trên quan sát hành vi di chuyển của tinh tinh, loài linh trưởng có quan hệ tiến hóa gần gũi với con người, đã mang đến một góc nhìn bất ngờ.

Thay vì cho thấy sự gia tăng đột biến của hành vi mạo hiểm ở tuổi dậy thì, tinh tinh lại thể hiện xu hướng ngược lại: mạo hiểm nhiều nhất khi còn rất nhỏ và giảm dần theo tuổi.

Hành vi mạo hiểm đạt đỉnh ở tinh tinh con

Việc nghiên cứu hành vi mạo hiểm thể chất ở con người gặp rào cản lớn về đạo đức. Tuy nhiên, tinh tinh hoang dã ở mọi độ tuổi đều phải di chuyển trên cây cao để kiếm ăn và sinh tồn, khiến rủi ro trở thành một phần tự nhiên trong đời sống của chúng, tạo điều kiện thuận lợi cho việc quan sát.

Trong quá trình quan sát, nhóm nghiên cứu đã ghi nhận nhiều kiểu di chuyển của tinh tinh, từ những động tác tương đối an toàn như leo trèo, đu mình khi vẫn giữ chắc cành cây, đến những hành vi nguy hiểm hơn như nhảy qua khoảng trống hoặc buông tay hoàn toàn để rơi xuống cành khác hay mặt đất.

Những cú ngã không hiếm gặp và được xem là nguyên nhân hàng đầu gây chấn thương, thậm chí tử vong, trong quần thể tinh tinh hoang dã.

Phân tích dữ liệu từ hơn 100 cá thể tinh tinh trong độ tuổi từ 2 đến 65 tại Vườn quốc gia Kibale ở Uganda, các nhà khoa học phát hiện rằng những hành vi mạo hiểm này xuất hiện với tần suất cao nhất ở giai đoạn từ 2 đến 5 tuổi. Càng lớn, tinh tinh càng ít nhảy và rơi khỏi cành cây.

So với tinh tinh trưởng thành, các cá thể nhỏ tuổi có khả năng thực hiện hành vi mạo hiểm cao gấp nhiều lần. Ngay cả trong giai đoạn từ 10 đến 15 tuổi, tương đương với tuổi thiếu niên ở con người, tinh tinh vẫn mạo hiểm nhiều hơn người lớn nhưng không hề đạt tới mức cao nhất.

Điều này cho thấy tuổi dậy thì không phải là đỉnh điểm của hành vi mạo hiểm ở loài linh trưởng này.

Đáng chú ý, nghiên cứu cũng không ghi nhận sự khác biệt đáng kể giữa tinh tinh đực và tinh tinh cái, trái ngược với một số quan sát ở con người, nơi nam giới thường được cho là chấp nhận rủi ro nhiều hơn nữ giới. Kết quả này phù hợp với các nghiên cứu trước đó cho thấy hai giới tinh tinh có cách di chuyển khá tương đồng.

Những phát hiện trong tự nhiên cũng nhất quán với các thí nghiệm trong phòng thí nghiệm, nơi tinh tinh được yêu cầu lựa chọn giữa phương án an toàn và phương án rủi ro. Giống như con người, tinh tinh có xu hướng trở nên thận trọng hơn khi tuổi tác tăng lên.

Giám sát của người lớn: Yếu tố then chốt?

Một điểm khác biệt quan trọng giữa tinh tinh và con người nằm ở mức độ giám sát của người lớn. Tinh tinh mẹ gần như không thể kiểm soát hành vi của con non sau khoảng 2 tuổi, khi chúng bắt đầu di chuyển độc lập và ít bám vào mẹ hơn. Phần lớn các hành vi mạo hiểm được ghi nhận diễn ra khi tinh tinh con ở ngoài tầm với của mẹ.

Ngược lại, trẻ em loài người thường được giám sát chặt chẽ trong suốt thời thơ ấu bởi cha mẹ và nhiều người chăm sóc khác. Chỉ đến khi bước vào tuổi thiếu niên, các ràng buộc này mới dần được nới lỏng. Theo nhóm nghiên cứu, chính sự thay đổi trong mức độ giám sát này có thể là yếu tố then chốt khiến hành vi mạo hiểm trở nên rõ rệt hơn ở tuổi teen.

Nghiên cứu cũng đặt ra những câu hỏi chưa có lời giải, chẳng hạn như vai trò của thể chất trong việc hạn chế hành vi mạo hiểm ở tinh tinh trưởng thành. Khi cơ thể lớn hơn và xương kém linh hoạt hơn, một cú ngã có thể gây hậu quả nghiêm trọng hơn nhiều so với lúc còn nhỏ.

Từ góc nhìn rộng hơn, nghiên cứu về tinh tinh không chỉ giúp làm sáng tỏ hành vi mạo hiểm của thanh thiếu niên, mà còn gợi mở cách tiếp cận cân bằng hơn trong việc nuôi dạy trẻ.

Dù lo ngại về an toàn là cần thiết, nhiều nhà nhân học cho rằng việc cho phép trẻ tham gia các hoạt động vui chơi mang tính thử thách trong môi trường kiểm soát có thể giúp trẻ phát triển kỹ năng vận động, tăng cường sức khỏe xương và học cách đánh giá rủi ro một cách an toàn hơn.