Sống hơn 120 năm mà hầu như không già đi, cá trâu miệng lớn từng được xem là một trong những kỳ tích sinh học hiếm hoi của tự nhiên. Tuy nhiên, đằng sau tuổi thọ phi thường ấy là một nghịch lý đáng lo ngại: cả quần thể có thể biến mất không phải vì cái chết hàng loạt, mà vì không còn thế hệ kế tiếp để nối dài sự sống.
Những “nhân chứng sống” của thế kỷ trước
Trong làn nước nông của hồ Rice, bang Minnesota, mỗi mùa xuân lại diễn ra một nghi thức quen thuộc đã tồn tại hơn một thế kỷ. Những con cá trâu miệng lớn (tên khoa học Ictiobus cyprinellus) lặng lẽ quay trở lại bãi đẻ truyền thống.
' %2F%3E%3C%2Fsvg%3E "Bí mật cải lão hoàn đồng của loài cá sống hơn 100 năm, không già đi - 1")
Điều khiến các nhà khoa học sửng sốt là nhiều cá thể trong số đó đã ra đời từ đầu thế kỷ 20, thậm chí trước cả Thế chiến thứ nhất. Các nghiên cứu xác nhận cá trâu miệng lớn hiện là loài cá nước ngọt sống thọ nhất từng được ghi nhận, với tuổi thọ tối đa lên tới 127 năm.
Đáng chú ý hơn, không chỉ sống lâu, loài cá này gần như không có dấu hiệu lão hóa. Các nhà khoa học gọi hiện tượng này là “lão hóa không đáng kể”, khi cơ thể không suy giảm chức năng theo thời gian như phần lớn sinh vật khác.
Phát hiện gây chấn động giới khoa học
Sự chú ý của giới khoa học thực sự bắt đầu từ năm 2019, khi nhà sinh thái học cá Alec Lackmann tiến hành phân tích các phiến tai trong của cá trâu miệng lớn. Đây là cấu trúc giúp xác định tuổi chính xác, tương tự như vòng sinh trưởng của cây.
Kết quả ban đầu khiến chính nhóm nghiên cứu cũng không khỏi ngỡ ngàng: cá thể đầu tiên được xác định đã gần 90 tuổi. Những phân tích tiếp theo cho thấy nhiều cá thể vượt mốc 100 năm, phá vỡ hoàn toàn những giả định trước đây về giới hạn tuổi thọ của cá nước ngọt.
Không dừng lại ở việc xác định tuổi, các nghiên cứu sau đó đi sâu vào quá trình lão hóa sinh học. Trong công trình công bố năm 2021, các nhà khoa học kiểm tra các chỉ dấu sinh học như telomere và hệ miễn dịch ở những cá thể từ 2 đến 99 tuổi.
Kết quả cho thấy telomere không hề ngắn lại theo thời gian, trong khi cá già thậm chí có hệ miễn dịch khỏe hơn và mức độ căng thẳng sinh lý thấp hơn cá trẻ. Đây là điều cực kỳ hiếm gặp trong thế giới sinh học.
“Kho báu” cho nghiên cứu lão hóa của con người
Những phát hiện này khiến cá trâu miệng lớn trở thành đối tượng nghiên cứu tiềm năng trong lĩnh vực lão hóa học. Trong bối cảnh con người không ngừng tìm kiếm cách sống lâu hơn nhưng vẫn khỏe mạnh, một loài gần như “miễn nhiễm” với tuổi già mang giá trị khoa học đặc biệt.
Tuy nhiên, nghịch lý xuất hiện ngay khi khoa học bắt đầu nhận ra tầm quan trọng của loài cá này. Tại hồ Rice, quần thể cá trâu miệng lớn đang tiến gần đến bờ vực sụp đổ.
Các khảo sát cho thấy, dù cá vẫn sinh sản đều đặn mỗi năm, gần như không có cá non nào sống sót để gia nhập quần thể trong hơn nửa thế kỷ. Trong nghiên cứu trên 390 cá thể, chỉ duy nhất một con dưới 50 tuổi, trong khi độ tuổi trung vị lên tới 79. Điều này đồng nghĩa với việc toàn bộ quần thể đang già đi cùng nhau, không có lớp kế cận.
Khi sinh sản không còn đủ để tồn tại
Nguyên nhân chính được cho là áp lực săn mồi. Cá chó phương bắc, một loài săn mồi bản địa, đẻ trứng sớm hơn cá trâu miệng lớn. Khi cá trâu con nở ra, chúng gần như không có cơ hội sống sót trước những kẻ săn mồi đã lớn hơn và nhanh nhẹn hơn.
Để thích nghi, cá trâu miệng lớn đã tiến hóa một chiến lược sinh tồn đặc biệt: sống cực kỳ lâu. Thay vì phụ thuộc vào việc sinh sản thành công mỗi năm, chúng tồn tại đủ lâu để chờ những giai đoạn hiếm hoi khi điều kiện môi trường thay đổi có lợi, cho phép cá non sống sót.
Chiến lược này từng giúp quần thể vượt qua những “khoảng trống sinh sản” kéo dài hàng chục năm. Nhưng trong thế giới hiện đại, nó lại trở thành con dao hai lưỡi.
Điểm yếu chí mạng trong kỷ nguyên con người
Chiến lược sống thọ chỉ hiệu quả khi tỷ lệ tử vong ở cá trưởng thành vẫn thấp. Thế nhưng hiện nay, cá trâu miệng lớn lại phải đối mặt với áp lực khai thác từ con người.
Do thường bị nhầm lẫn với cá chép xâm lấn, loài cá bản địa Bắc Mỹ này ở nhiều bang không được bảo vệ, không có hạn ngạch khai thác và bị săn bắt quanh năm. Hoạt động bắn cá bằng cung, mang tính giải trí, đã khiến nhiều cá thể hàng chục, thậm chí hàng trăm năm tuổi bị giết chỉ trong thời gian ngắn.
Các nhà khoa học thừa nhận khoảng trống kiến thức về cá trâu miệng lớn vẫn còn rất lớn. Giới hạn nhiệt độ chịu đựng, khả năng thích nghi với biến đổi khí hậu hay phản ứng trước những thay đổi môi trường vẫn chưa được hiểu đầy đủ.
Thiếu dữ liệu khiến việc xây dựng chính sách bảo vệ gặp nhiều khó khăn, và chính sự thiếu bảo vệ này lại khiến loài cá cổ đại tiếp tục bị lãng quên.
Thời gian từng là yếu tố giúp cá trâu miệng lớn tồn tại qua chiến tranh, thiên tai và những biến động lịch sử. Nhưng khi không có thế hệ mới trong hơn 50 năm, chỉ cần một cú sốc môi trường hoặc áp lực khai thác gia tăng, cả quần thể có thể sụp đổ trong thời gian rất ngắn.